ΦΡΜΚ, για μια σύμπραξη των τεχνών

Τι σημαίνει για σας «πολιτική ποίηση»; Υπάρχει «καλή» ή «κακή» πολιτική ποίηση; Με ποιον τρόπο παίρνετε πολιτική θέση στο έργο σας;

Θοδωρής Ρακόπουλος

Το πολιτικό στην ποίηση ξεκινά ήδη στην απόπειρα ορισμών της πολιτικής ποίησης, και στην πολιτική μη-ορισμών: στην αναφυλαξία πολλών ποιητών, ακόμη κι εκείνων που τεκμαίρονται πολιτικοί ποιητές, να μιλήσουν ξεκάθαρα. Με αυτό το δεδομένο, και για να μη βγάλω την ουρά μου απέξω, οφείλω να παραδεχθώ πως είναι δύσκολο να πω τι είναι και τι δεν είναι η πολιτική ποίηση για εμένα, που όσο καταλαβαίνω τη δουλειά μου και τα όσα έχουν γραφτεί γι’ αυτήν, θεωρούμαι «πολιτικός ποιητής», και μπράβο μου, διότι αυτό ήθελα να γίνω όταν μεγαλώσω. Θα προσπαθήσω να είμαι σαφής δίνοντας έναν εν προόδω ορισμό: το πολιτικό στην ποίηση έχει να κάνει με την ποιητική, όχι με το «μήνυμα». Θα προσπαθήσω να κάνω σαφέστερο τι εννοώ με ένα προσωπικό παράδειγμα.

Έγραψα ένα βιβλίο («Η Συνωμοσία της πυρίτιδας»), με μοναδικό στόχο και ενδιαφέρον την ποιητική συζήτηση των πολιτικών λόγων στην Ελλάδα της κρίσης. Εκεί ήταν κυρίως η συνωμοσιολογία, η εξακτίνωση ενός αμφίθυμου, ίσως και οριακού, ακόμη και αντιδραστικού/δεξιού αφηγηματικού λόγου, εμπνευσμένου και αρδεμένου από τα σχόλια στην κοιλάδα των στεναγμών που είναι το ελληνικό ίντερνετ. Η τακτική, η μέθοδος, είναι το πολιτικό: όχι το περιεχόμενο˙ η μέθοδος αυτή δεν είναι, βέβαια, δική μου ανακάλυψη (αλίμονο!), αλλά βαδίζει στα πρότυπα του μεγάλου Θανάση Βαλτινού, κι άλλων, που χαιρετίζονται στις σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου. Ένας ποιητής, σε κριτική του, έγραψε πως το βιβλίο είναι ρατσιστικό, καθότι πήρε στα σοβαρά, τουτέστιν κυριολεκτικά αυτά που «έλεγαν» οι αφηγηματικές φωνές του βιβλίου. Η πολιτικότητα του λόγου του βιβλίου το εδραίωσε ως αλήθεια στην κρίση του, που δεν είδε τη μέθοδο (την ποιητική του βιβλίου), αλλά ένα επιφανειακό περιεχόμενο. (Σημειωτέον ότι βρίσκω την κριτική στον Βαλτινό ως «δεξιό», απότοκο ενός παρόμοιου προβληματικού σκεπτικού – τηρουμένων άπειρων αναλογιών, βέβαια.)

Λοιπόν, πολιτική ποίηση δεν είναι η προσπάθεια να μιλήσουμε πολιτικά ή για το πολιτικό, μέσω της ποίησης. Πολιτική ποίηση είναι, νομίζω, η προσπάθεια να μιλήσουμε πολιτικά με έναν τρόπο που δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από την ποίηση. Η ποίηση που πράγματι μιλάει πολιτικά, το κάνει –κατά τη γνώμη μου– μέσα από την ποιητική του ποιήματος, και όχι τα όσα προφανή λέει ή δεν λέει ένα ποίημα. Με αυτόν τον τρόπο, τα εντελή ποιήματα του Καβάφη είναι ακραιφνής πολιτική ποίηση, ενώ οι –πολλές– ατυχείς στιγμές του Λειβαδίτη, ποίηση για την πολιτική.

Προφανώς, η πολιτική (ο θεσμικός συσχετισμός δυνάμεων, αν θέλουμε έναν παραδοσιακό ορισμό) όσο και το πολιτικό (οι διαδικασίες συσχέτισης δυνάμεων στην καθημερινότητα) είναι στο επίκεντρο της ποίησης σχεδόν συστατικά. Ας σκεφθούμε την Ιλιάδα: το έργο είναι η αφήγηση μιας διαπροσωπικής φιλονικίας και των συναισθημάτων που γέννησε, δηλαδή μια πορεία εκτύλιξης δραμάτων στο μικροπεδίο, στο φόντο ενός ιμπεριαλιστικού ή/και μοραλιστικού πολέμου. Τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει δραματικά από τότε για τον ποιητικό πυρήνα.

Ωστόσο το να θεωρεί κανείς πως γράφει στη γραμμή (ή στις ακρογιαλιές…) του Ομήρου είναι ήδη, νομίζω, κακή πολιτική ποίηση. Τέτοια είναι επίσης η φωνακλάδικη, η επίμονη, η απολύτως βέβαιη για τον εαυτό της. Κι ακόμη, η ποίηση του υψηλού ηθικού πεδίου, εκείνη της αυτοδικαίωσης του ποιητή και των ομοίων του. Πάνω από όλα, κακή πολιτική ποίηση παράγεται με πολιτική διάθεση που χρησιμοποιεί την ποίηση ως μέσο, για να «περάσει κάποιο μήνυμα».