ΦΡΜΚ, για μια σύμπραξη των τεχνών

Τι σημαίνει για σας «πολιτική ποίηση»; Υπάρχει «καλή» ή «κακή» πολιτική ποίηση; Με ποιον τρόπο παίρνετε πολιτική θέση στο έργο σας;

Λένια Ζαφειροπούλου

Ποια είναι τα πρώτα πολιτικά ποιήματα που μου έρχονται στο μυαλό; Η Ιλιάδα. Οι Θρήνοι του Ιερεμία. Η Θεία Κωμωδία. Η Μπαλάντα των Κρεμασμένων του Φρανσουά Βιγιόν. Το Σονέτο 66 του Σαίξπηρ. Ο Προμηθέας του Γκαίτε. Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι. Οι Υφαντές της Σιλεσίας του Χάινε. Οι Ζωές μας είναι Ελβετικές της Ντίκινσον. Το Γκρόντεκ του Τρακλ. Ο Μύρης και τα Περίχωρα της Αντιοχείας του Καβάφη. Ο Θάνατος του Ποιητή του Παστερνάκ. Το Χωρίς Ήρωα της Αχμάτοβα. Τα Τέσσερα Κουαρτέτα του Έλιοτ. Η Φούγκα του Θανάτου του Τσέλαν, Ο Θάνατος του Σενέκα του Χάινερ Μύλλερ. Το Σ’ αυτόν τον Αιώνα της Βίας του Γκέρχαρντ Φάλκνερ. Και άφησα απ’ έξω το έμμετρο θέατρο, τους Πέρσες, τον Βασιλιά Ληρ, τη Βερενίκη του Ρακίνα, τη Δολοπλοκία και τον Έρωτα του Σίλλερ, τον Πρίγκηπα του Χόμπουργκ του Κλάιστ.

Η πολιτική ποίηση, σκέφτομαι, μπορεί να είναι η πιο εφήμερη ή η πιο ανθεκτική στον χρόνο. Ανάλογα με το αν μεγεθύνει και υπερφωτίζει την ιστορική στιγμή ή αν διά μέσου αυτής βλέπει τον άνθρωπο, πιασμένο αιχμάλωτο στα ίδια του τα κοινωνικά αρχιτεκτονήματα. Ο στρατευμένος ποιητής βλέπει τα ίχνη της κοινωνίας και της εξουσίας πάνω στο σώμα του. Τα βλέπει σαν πανοπλία και σαν καύχημα. Η ουσιώδης πολιτική ποίηση, όμως, τα βλέπει σαν στίγματα και ουλές. Πίσω τους αναπολεί έναν γυμνό άνθρωπο με λείο δέρμα, αυτόν που δεν υπήρξε ίσως ποτέ ή υπήρχε πριν χρειαστεί να εφεύρουμε την τέχνη. Ο πολιτικός ποιητής παραδέχεται την τέχνη ως αναπόφευκτη αναγκαιότητα· ως ισχυρο-ανίσχυρη αντιεφεύρεση στην εφεύρεση της εξουσίας, των συνόρων και της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Ο πολιτικός ποιητής δεν καταγγέλλει μόνο ούτε μόνο προφητεύει. Παρακολουθεί και το δικό του κολύμπι πάνω στο κύμα της ιστορικής στιγμής. Γνωρίζει πόσο δύσκολο είναι να σηκώσει ο άνθρωπος το βλέμμα λίγο ψηλότερα και πέρα από την οροσειρά της εποχής και της κουλτούρας που τον γέννησε. Και απορεί πόσο παράξενο ον είναι ο άνθρωπος. Ένα πλάσμα με περιορισμένη ατομική δύναμη και θέληση, αλλά που σε ομάδες είναι ικανό να καταστρέψει τη ζωή, τον τόπο τον δικό του και των άλλων, το οικοσύστημα που τον τρέφει. Ένα ον που ενώ συμφωνεί μέσα στους αιώνες και σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης για τα βασικά ζωτικά αγαθά της αγάπης, της ειρήνης και της δικαιοσύνης, αντλεί ανέκαθεν ακατάβλητη ηδονή από την προσωπική υπεροχή και την καθυπόταξη των άλλων.

Ένα υπόδειγμα πολιτικού ποιήματος για μένα είναι το Εις τα Περίχωρα της Αντιοχείας του Καβάφη. Γνήσιος στοχαστής αυτός ο ποιητής. Ρίχνει ισότιμα βλέμματα και στο παλιό και στο καινούργιο. Το παλιό, ο Ιουλιανός, είναι γραφικό και σπασμωδικό. Η νέα δύναμη, οι Χριστιανοί, μ’ όλη τους την ιστορική φρεσκάδα, δεν γλιτώνουν από τη μικροπρέπεια και τον αρριβισμό εκείνου που, τρίβοντας τα χέρια του, ανυπομονεί να έρθει η σειρά του για τον θρόνο της Ιστορίας. Το παλιό που αρνείται ότι ξόφλησε μπορεί να είναι γελοίο. Αλλά και το φρεσκοψημένο κίνημα που του ανήκει το μέλλον, κουβαλάει μια γενναία δόση χυδαιότητας. Μήπως, τελικά, πολιτικός είναι ο ποιητής που δεν είναι ιδεαλιστής; Αυτός που δεν μας πιστεύει όταν πρεσβεύουμε αγνές ιδέες; Που δεν πιστεύει ούτε τον εαυτό του; Ίσως αυτός που δεν του χρειάζεται να υπερεκτιμά τον άνθρωπο για να τον αγαπήσει;