ΦΡΜΚ, για μια σύμπραξη των τεχνών

Μια συνέντευξη με την CaroleCrumley¹

Μετάφραση: Ορφέας Απέργης

Πήρα συνέντευξη από την καθηγήτρια CaroleCrumley για το EuropeNow για να μάθω για την προσέγγισή της στη σχετικά νέα έννοια της Ανθρωποκαίνου.² Ως μία από τις θεμελιωτές της ιστορικής οικολογίας και επίσης ειδική σε μια σειρά κοινωνικών επιστημών και γεωεπιστημών, η CaroleCrumley είναι η επιτομή του τι σημαίνει να διεξάγει κανείς συνεργατική διεπιστημονική έρευνα. Εδώ και δεκαετίες, έχει αφιερωθεί στη μελέτη της κλιματικής αλλαγής και στην κατανόηση του μετασχηματισμού των γεωργικών μέσων διαβίωσης και των τοπίων στη μακρά διάρκεια, δίνοντας έμφαση στη σχέση μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος, με στόχο να αντιμετωπιστεί το περιβαλλοντικό αδιέξοδο στο οποίο έχουν περιέλθει οι άνθρωποι στην τυφλή τους επιδίωξη για «πρόοδο».

Σε αυτή τη συναρπαστική συζήτηση, αντλεί στοιχεία από τη δική της έρευνα στη Βουργουνδία (Γαλλία) και την εμπειρία της ως επικεφαλής και συντονίστρια ενός διεθνούς δικτύου ερευνητικών προγραμμάτων που εστιάζουν στην ανθρωπογενή πλανητική αλλαγή, για να εξηγήσει με σαφήνεια γιατί η έννοια της Ανθρωποκαίνου μπορεί να είναι το εργαλείο που χρειαζόμαστε, σε αυτή τη συγκυρία, στην ταραγμένη σχέση μεταξύ της φύσης και του ανθρώπινου είδους. Δείχνει ότι, αν καταφέρουμε να κρατήσουμε ζωντανό τον αγώνα μέσω της οικοδόμησης κοινοτήτων πρακτικής δράσης με μια κοινή αντίληψη λογικής περιβαλλοντικής διαχείρισης, της κινητοποίησης πληθυσμών και της μετατόπισης της κλίμακας δράσης όταν προσπαθούμε να μετριάσουμε τις επιπτώσεις των κοινωνιών στον πλανήτη, η Ανθρωπόκαινος ως έννοια μπορεί να αποτελέσει χρήσιμη συνοδοιπόρο για τους επιστήμονες του κλίματος, ώστε να μας παρακινήσει να δούμε με νέους τρόπους παλιές καινοτομίες και να σηματοδοτήσει σε όλους ότι το παρελθόν μπορεί και πρέπει να είναι το εργαστήριο όπου το μέλλον του ανθρώπινου είδους έρχεται αντιμέτωπο με τις σημερινές πραγματικότητες.

HélèneDucros, για το ηλεκτρονικό περιοδικό EuropeNow

EuropeNow :

Η Ανθρωπόκαινος έχει περιγραφεί ως μια νέα γεωλογική εποχή που ακολουθεί την Ολόκαινο και είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης κυριαρχίας επί του φυσικού κόσμου, με τους ανθρώπους να έχουν μεταμορφώσει τη Γη βιολογικά, χημικά και μορφολογικά, ενδεχομένως αφήνοντας ίχνη αυτής της ανθρώπινης κυριαρχίας στα γεωλογικά στρώματα. Θα προτιμούσατε να δώσετε έναν άλλο ορισμό, ή να τον συμπληρώσετε;

Carole Crumley :

Κάποιοι λένε ότι η Ανθρωπόκαινος είναι μια δραστηριότητα δημοσίων σχέσεων, και όχι επιστημονική, διότι στην πραγματικότητα οι άνθρωποι επηρεάζουν τον πλανήτη εδώ και πάρα πολλά χρόνια, αν και σε διαφορετικές κλίμακες, όπως η τοπική ή η περιφερειακή. Έτσι, θα μπορούσατε να υποστηρίξετε ότι η Ανθρωπόκαινος, λόγω του ρόλου των ανθρώπων, θα πρέπει να περιλαμβάνει επίσης τις προηγούμενες εποχές του Πλειστόκαινου και του Ολόκαινου. Είμαστε πρώτα απ’ όλα ένα είδος της Πλειστοκαίνου, επειδή οι πρόγονοί μας, τα πρωτεύοντα θηλαστικά, έγιναν πλήρως άνθρωποι κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, περίπου 70.000 χρόνια πριν. Ως μια προσπάθεια να αφυπνιστεί το ευρύ κοινό για τα ζητήματα που αντιμετωπίζει το είδος μας, η έννοια της Ανθρωποκαίνου είναι χρήσιμη. Οι συζητήσεις γύρω από αυτήν αναγκάζουν τους ανθρώπους να σκεφτούν πόσο καιρό υπάρχουν άνθρωποι στον πλανήτη και πότε τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν προς το όχι και τόσο καλό και τελικώς προς το χειρότερο. Θα χρησιμοποιούσα τη λέξη «ευρετική» (heuristic) για να περιγράψω την έννοια της Ανθρωποκαίνου, επειδή μας δίνει έναν τρόπο να στοχαστούμε για αυτά τα πράγματα. Ο όρος «Ανθρωπόκαινος» είναι μια προσπάθεια να εξηγήσουμε στο ευρύ κοινό πού βρισκόμαστε σήμερα, όσον αφορά την ιστορία και το μέλλον του πλανήτη και του ανθρώπινου είδους.

EuropeNow :

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ μιας κοινωνικοϊστορικής περιόδου όπως η Αναγέννηση ή ο Μεσαίωνας και μιας γεωλογικής εποχής; Γιατί η Ανθρωπόκαινος διαφέρει από μια απλή κοινωνικοϊστορική περίοδο, αποτελώντας αντίθετα μια εποχή σε γεωλογική κλίμακα;

CaroleCrumley :

Δεν είμαι ιδιαίτερα πρόθυμη να χρησιμοποιήσω μια γεωλογική εποχή για να εξετάσω περίπλοκα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και ιστορικά φαινόμενα. Οι γεωλογικές χρονικές κλίμακες έχουν να κάνουν με περιβαλλοντικές αλλαγές που καταγράφονται στους βραχώδεις σχηματισμούς. Οι γεωλογικές εποχές συνήθως προσδιορίζονται από εκτεταμένες «ανομοιομορφίες» –αλλαγές στη σύνθεση των γεωλογικών στρωμάτων λόγω της απόθεσης των επόμενων στρωμάτων υπό νέες συνθήκες– οι οποίες δεν αλλάζουν ξανά για χιλιετίες. Αυτό που μπορεί να κάνει η συζήτηση για την Ανθρωπόκαινο είναι να εξηγήσει πώς οι άνθρωποι έχουν αρχίσει να αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται ο ίδιος ο πλανήτης. Για παράδειγμα, οι ωκεανοί αλλάζουν ραγδαία, λόγω της ρύπανσης, του λιωσίματος των παγετώνων, της υπεραλίευσης και των χημικών αλλαγών που σχετίζονται με την αύξηση του CO2 και προκαλούν οξίνιση που καταστρέφει τους θαλάσσιους οργανισμούς. Η κλιματική αλλαγή είναι ένα από τα διάφορα «σημεία πίεσης» που χαρακτηρίζουν την αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του πλανήτη. Αυτό είναι πρωτοφανές – οι πρόγονοί μας στην Πλειστόκαινο και στην πιο πρόσφατη ανθρώπινη ιστορία δεν ήταν σε θέση να το κάνουν αυτό.

Η ιστορική οικολογία μάς επιτρέπει να τεκμηριώσουμε τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρωποειδείς πρόγονοί μας άλλαξαν τμήματα του αφρικανικού περιβάλλοντος και μπορούμε επίσης να εξετάσουμε τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρώπινοι πληθυσμοί έχουν επηρεάσει άλλα είδη, για παράδειγμα στη συζήτηση –στο πλαίσιο της αρχαιολογίας– σχετικά με την εξαφάνιση των μεγάλων θηλαστικών. Τα μαμούθ, οι γιγάντιοι βραδύποδες και άλλα είδη σίγουρα θα επηρεάστηκαν από τον άνθρωπο, αλλά δεδομένου ότι ο ανθρώπινος πληθυσμός ήταν μικρός εκείνη την εποχή, υπάρχει κάποια αμφιβολία ότι αυτός ήταν ένας σημαντικός παράγοντας. Η περιβαλλοντική αλλαγή, ίσως σε συνδυασμό με τον άνθρωπο, είναι πιο πιθανή ως μείζων παράγοντας. Οι αλλαγές στους «μηχανισμούς του πλανήτη» προκλήθηκαν από μεταβολές στην ηλιακή ακτινοβολία, την ηφαιστειακή δραστηριότητα και άλλα φαινόμενα. Αυτού του είδους οι αλλαγές είναι «φυσικές», αν και πρέπει πάντα να χρησιμοποιούμε αυτή τη λέξη με προσοχή. Έτσι, οι «πλανητικοί μηχανισμοί» αναφέρονται, ως όρος, στους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί ο πλανήτης καθώς κινείται γύρω από τον ήλιο. Τι συμβαίνει αν πειράξουμε αυτούς τους μηχανισμούς;

EuropeNow :

Είστε ιστορικός οικολόγος. Μπορείτε να εξηγήσετε τι κάνει ο τομέας σας και γιατί είναι σε θέση να δώσει απαντήσεις στη συζήτηση για την Ανθρωπόκαινο;

Carole Crumley:

Η ιστορική οικολογία έχει μια προσέγγιση βάσει παρελθόντος-παρόντος-μέλλοντος. Στο πιο πρόσφατο βιβλίο μας για το θέμα, επεκτείνουμε και εστιάζουμε τη συζήτηση ως προς το γιατί το παρελθόν έχει σημασία για το μέλλον. Δεν προσπαθούμε μόνο να «συναρμολογήσουμε» το παρελθόν, αλλά επιθυμούμε να βοηθήσουμε στη βελτίωση της βιώσιμης διαχείρισης των πόρων της Γης. Ενθαρρύνουμε την αναζήτηση καλών ιδεών από το παρελθόν, ώστε να τις επεξεργαστούμε με την τεχνολογία που διαθέτουμε σήμερα και να τις χρησιμοποιήσουμε στο μέλλον. Η πρωτοβουλία IHOPE (Integrated History and Future of People on Earth – Ολοκληρωμένη Ιστορία και Μέλλον των Ανθρώπων στη Γη) συγκεντρώνει έργα που εξετάζουν ιδέες του παρελθόντος που μπορούν να χρησιμοποιηθούν, ιδίως σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία ή περιοχή. Οι κοινότητες ενισχύονται όταν συνεργάζονται για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής, καλώντας τους ανθρώπους να επενδύσουν στους τόπους που έχουν νόημα για αυτούς. Η ιστορική οικολογία δεν είναι μια θεωρία, είναι ένα πλαίσιο για την έρευνα και τη συμμετοχή της κάθε κοινότητας, με την επιστημονική γνώση των πολιτών να αποτελεί μέρος της. Για παράδειγμα, οι κοινότητες των αυτοχθόνων κοντά σε περιοχές όπου λιώνουν οι πάγοι καταγράφουν στοιχεία για τις τοποθεσίες των προγόνων τους, τα οποία είναι χρήσιμα για τη διαχείριση της άγριας ζωής, καθώς και για την εδραίωση της τοπικής παράδοσης. Τέτοιες περιοχές προστατεύονταν από το μόνιμο στρώμα πάγου (permafrost), αλλά τώρα το μόνιμο αυτό στρώμα πάγου λιώνει και παρασύρει τη γνώση στη θάλασσα.

EuropeNow :

Οι μελετητές έχουν συζητήσει για την ημερομηνία έναρξης της Ανθρωποκαίνου, υποδεικνύοντας ότι θα μπορούσε να έχει ξεκινήσει με την κατάκτηση της Αμερικής, ή με τη Βιομηχανική Επανάσταση, ή την οικονομική άνθιση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Άλλοι έχουν προχωρήσει πιο πίσω στην ιστορία ή ακόμη και στην προϊστορία, για να αναγνωρίσουν εκεί την αυγή της Ανθρωποκαίνου. Ποια είναι η άποψή σας, ως ιστορικής οικολόγου, σε αυτή τη συζήτηση;

Carole Crumley:

Νομίζω ότι η Βιομηχανική Επανάσταση είναι μείζονος σημασίας. Άλλαξε την κλίμακα της εξόρυξης. Σκεφτείτε αυτά τα τεράστια φορτηγά που χρησιμοποιούν οι εταιρείες άνθρακα, ή την εξόρυξη, την αφαίρεση, των κορυφών των βουνών: όλα αυτά ήταν αδύνατα πριν από τις νέες βιομηχανικές τεχνικές. Η ιστορία του «αμερικανικού μεγαλείου» έχει να κάνει με τους σιδηροδρόμους που διέσχισαν τη χώρα, τον τηλέγραφο και τις τεράστιες περιουσίες που συσσωρεύτηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου επέκτασης. Ένα από τα πράγματα που ενοποίησαν τις ΗΠΑ ήταν ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Από τότε μέχρι τη δεκαετία του 1980 τα πήγαμε αρκετά καλά: οι άνθρωποι είχαν μόρφωση, μισθούς που ενέτασσαν την οικογένειά τους στη μεσαία τάξη. Αλλά με τη νεοφιλελεύθερη στροφή, δόθηκε νέα βαρύτητα, νέα προτεραιότητα, στις επιχειρήσεις. Μεγάλωσα σε μια κοινότητα όπου οι άνθρωποι μπορούσαν να απολαύουν τον θαυμασμό και τον σεβασμό της κοινότητάς τους χωρίς να ασχολούνται με τις επιχειρήσεις. Ένας καθηγητής μουσικής στο γυμνάσιο ή ένας ιερέας ήταν σεβαστοί για το τι έκαναν για την κοινότητα. Αυτό δεν έχει πλέον τόση σημασία. Αυτό είναι που έχουμε χάσει. Όλα έχουν να κάνουν με τα χρήματα τώρα, με το τι κατέχεις, τι μπορείς να αγοράσεις.

EuropeNow :

Τι θα έβρισκε ένας γεωλόγος ή παλαιοντολόγος του μέλλοντος ως απόδειξη της μετάβαση από την Ολόκαινο στην Ανθρωπόκαινο; Με άλλα λόγια, ποιοι μπορούμε να πούμε ότι είναι/θα είναι οι γεωλογικοί δείκτες/τα ίχνη της νέας εποχής σε σύγκριση με την προηγούμενη;

Carole Crumley :

Όσον αφορά τα παραγόμενα αντικείμενα, το φελιζόλ και το πλαστικό θα διαρκέσουν. Έχει αποδειχθεί δύσκολο να βρεθεί τρόπος να αποδομηθεί το φελιζόλ. Υπάρχουν επίσης πράγματα που συμβαίνουν σε πλανητική κλίμακα. Με το λιώσιμο των πολικών πάγων, ακόμη και οι ήπειροι θα μπορούσαν να αποσταθεροποιηθούν και σημαντικά ωκεάνια ρεύματα να μεταβληθούν ή να σταματήσουν. Όπου χρησιμοποιείται το fracking,³ εκεί παρατηρούνται περισσότεροι σεισμοί. Τέτοιες μεταβολές θα αφήσουν φυσικά ίχνη. Ίσως το χειρότερο σενάριο είναι να συνεχίσουμε να χρησιμοποιούμε την πυρηνική ενέργεια. Ο σεισμός και το τσουνάμι που έπληξαν την Ιαπωνία το 2011 έριξαν πολλή ραδιενέργεια στους ωκεανούς και τα ισχυρά ωκεάνια ρεύματα μεταφέρουν το ραδιενεργό νερό μακριά από την πηγή του. Πρόκειται για έναν ακόμη από αυτούς τους πλανητικούς μηχανισμούς.

Γιατί οι άνθρωποι τοποθέτησαν αντιδραστήρες στην Ιαπωνία, όπου τέσσερις διαφορετικές ηπειρωτικές πλάκες συγκλίνουν; Αν επρόκειτο να το κάνουμε αυτό, θα έπρεπε να το είχαμε κάνει εκεί όπου δεν υπάρχει μεγάλη σεισμική δραστηριότητα.

EuropeNow :

Οι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι η Ανθρωπόκαινος είναι μια λανθασμένη ονομασία, προτείνοντας άλλους όρους για να χαρακτηρίσουν την τρέχουσα εποχή μας, όπως Industrialocene (Βιομηχανόκαινος), Occidentalocene (Δυτικόκαινος), Capitalocene (Καπιταλόκαινος), Atomicene (Ατομικόκαινος), Thanatocene (Θανατόκαινος), Anglocene (Αγγλόκαινος), Militarocene (Στρατιωτικόκαινος), Technocene (Τεχνόκαινος), Econocene (Οικονόκαινος), Chthulucene (Χθολόκαινος⁴), Plantationocene (Φυτειόκαινος) κ.λπ. Γιατί πιστεύετε ότι υπάρχει μια απροθυμία να αποδεχτούμε τον όρο; Τι προσπαθούν να πουν και τι αμφισβητούν αυτοί οι εναλλακτικοί όροι; Πιστεύετε ότι έχει σημασία πώς την ονομάζουμε ή είναι πιο σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε εισέλθει σε μια νέα εποχή, όπως και αν την ονομάσουμε;

Carole Crumley :

Ο όρος είναι πράγματι προβληματικός για διαφορετικούς μελετητές. Τον χρειαζόμαστε, αλλά μπορεί να μην έχει μεγάλη επιστημονική χρησιμότητα. Ο όρος «Βιομηχανόκαινος» εξετάζει την τεχνολογία, η οποία νομίζω ότι είναι ένας μεγάλος παράγοντας. Είναι επίσης Δυτική [η εποχή μας], ειδικά αν εξετάσουμε την ιστορία της αποικιοκρατίας.

Ο καπιταλισμός έχει οδηγήσει στην εξόρυξη, οπότε μπορούμε να μιλήσουμε για την Καπιταλόκαινο. Ο όρος «Ατομικόκαινος» δεν είναι κακός, επειδή μπορούμε πλέον να ανατινάξουμε τόσο τους εαυτούς μας όσο και τον πλανήτη ολόκληρο. Κάθε ένας από τους όρους αυτούς έχει κάποια χρησιμότητα, αλλά είναι σημαντικό να σκεφτόμαστε πιο συστημικά, λαμβάνοντας υπόψη την ανθρώπινη δραστηριότητα, το σύστημα του πλανήτη Γη, και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των δύο.

Αυτό που είναι εξίσου σημαντικό είναι να εξετάσουμε την αφελή υπόθεση ότι κάθε κομμάτι τεχνολογίας και επιστημονικής γνώσης αποτελεί πρόοδο. Δεν πρέπει όλα όσα σκεφτόμαστε ή όσα είναι πραγματοποιήσιμα, να γίνουν πραγματικότητα. Ένα παράδειγμα είναι η επαναδημιουργία της Πλειστοκαίνου, η «επαναγριοποίηση» (rewilding) – δηλαδή η επαναφορά των μαμούθ, των σμιλοδόντων (sabre-toothed cats) και άλλων πλασμάτων εκείνης της εποχής. Είναι μια κακή ιδέα από τόσο από πολλές απόψεις, ιδίως από την άποψη του πώς τα «γενετικά ανακατασκευασμένα» αυτά ζώα, από άλλα περιβάλλοντα και από πολύ παλιότερες εποχές, θα επηρέαζαν τη σύγχρονη χλωρίδα και πανίδα. Αν μπορούσε να είναι γίνει, θα εξακολουθούσε να είναι μια ελαττωματική και όχι ιδιαίτερα διαφωτιστική ανασύσταση του παρελθόντος.

Η ιδέα της προόδου ασκεί τεράστια επιρροή. Το ίδιο και οι θρησκείες, επειδή καθοδηγούν τη σκέψη μας περί κόσμου. Η ιδέα της Ανθρωποκαίνου είναι σε μεγάλο βαθμό δυτική ως προς την οπτική της, εν μέρει επειδή το βιβλίο της Γένεσης καθώς και άλλες θρησκείες έλεγαν στους ανθρώπους να πολλαπλασιαστούν και να θεωρήσουμε τη Γη ως δική μας για να την κάνουμε ό,τι θέλουμε. Το μέλλον της Γης και των λαών της θα συνεχίσει να διαμορφώνεται από τις πεποιθήσεις μας· ωστόσο πολλές αρχαίες θρησκείες έθεταν την ίδια τη Γη στο επίκεντρο, και αυτό μπορεί να είναι και πάλι εφικτό.

EuropeNow:

Ποιες πιστεύετε ότι μπορεί να είναι κάποιες μακροπρόθεσμες κοινωνικο-πολιτισμικές και πολιτικές συνέπειες της Ανθρωποκαίνου;

Carole Crumley :

Μπορώ να μιλήσω γι’ αυτό μόνο όσον αφορά τους ανθρώπους που γνωρίζω καλά, στη Βουργουνδία (Γαλλία). Πολλοί από τους γεωργούς γείτονές μου δεν είναι πρόθυμοι να αγκαλιάσουν την ιδέα της περιβαλλοντικής αλλαγής, σε μεγάλο βαθμό επειδή δεν εισακούονται από τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων και επειδή, από οικονομικής άποψης, δεν έχουν άλλη επιλογή από το να συνεχίσουν όπως πριν. Πολλοί από αυτούς τους αγρότες είναι κυνηγοί, οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη συλλογή πληροφοριών για τα είδη των θηραμάτων, για λογαριασμό μιας περιφερειακής υπηρεσίας. Η υπηρεσία αυτή αξιολογεί το μέγεθος και την υγεία του πληθυσμού των ελαφιών ή των κουνελιών ή των αγριογούρουνων και υπολογίζει πόσα κυνηγετικά βραχιόλια (Σ.τ.Μ. άδειες κυνηγιού) μπορούν να δοθούν για το επόμενο έτος. Σήμερα, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου κουνέλια. Πού είναι τα μικρά θηλαστικά που ζούσαν στους φράχτες (hedgerows) και όλα τα πουλιά, εν αφθονία, που οι άνθρωποι συνήθιζαν να κυνηγούν; Δεν είναι ότι πήγαν να ζήσουν κάπου αλλού. Υπήρξε κάποια πίεση λόγω κυνηγιού, αλλά υπάρχουν και άλλοι λόγοι. Τα άφθονα αρπακτικά πουλιά της περιοχής προστατεύονται από τον νόμο, και οι εθνικοί και ευρωπαϊκοί κανονισμοί απαιτούν διαχειριστικές πρακτικές που βλάπτουν τους φράχτες. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να θυμούνται έναν Υπουργό Περιβάλλοντος που δεν ήταν ούτε καλά ενημερωμένος ούτε ικανός στην επικοινωνία με τους φορείς. Εξόργισε πολλούς ανθρώπους, επέπληξε τους κυνηγούς. Οι κυνηγοί νοιάζονται για αυτούς τους πληθυσμούς των ζώων, αλλά ταυτόχρονα δεν νοιάζονται τόσο πολύ ώστε να είναι πρόθυμοι να δεχτούν την πολύ μικρότερη επιδότηση της ΕΕ για τη διατήρηση των φρακτών τους, σε αντίθεση με το ξήλωμά τους ώστε να βάλουν περισσότερα βοοειδή στη γη τους· έτσι, το remembrement (Σ.τ.Μ. γαλλικός όρος: συνένωση των γειτονικών αγροτεμαχίων) οδηγείται από μη τοπικές δυνάμεις. Παρόλο που οι άνθρωποι ανησυχούν, πολλοί προσπαθούν να μην το σκέφτονται γιατί είναι πολύ καταθλιπτικό.

EuropeNow :

Η Ανθρωπόκαινος έχει επικρατήσει στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στη λαϊκή κουλτούρα ως… πιασάρικο θέμα. Πιστεύετε ότι αυτό είναι κάτι καλό ή βλέπετε προβλήματα με αυτή την εκλαΐκευση του όρου/έννοιας; Και τι πιστεύετε για αυτά τα κλιματικά «μεγα-γεγονότα» όπως η Σύνοδος COP21 για το Κλίμα;

Carole Crumley :

Πρέπει να δοκιμάζουμε πράγματα όπως η COP 21. Δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε αυτές τις τεράστιες προσπάθειες που προσπαθούν να αλλάξουν τα πράγματα. Υπήρξε πρόοδος όσον αφορά τις εκπομπές [αερίων του θερμοκηπίου]. Αλλά αυτή η πρόοδος διαταράσσεται εύκολα (π.χ. λόγω πολιτικών μετατοπίσεων). Μπορούμε να καταπολεμήσουμε την αδιαφορία για το περιβάλλον με το να βάλουμε τους ανθρώπους να συμμετέχουν, να βγουν στους δρόμους, να συνδεθούν με όλους εκείνους που επίσης νοιάζονται για την υγεία του πλανήτη στον οποίο ζούμε. Πολλοί εστιάζουν περισσότερο στην τοπική κλίμακα: στις τοπικές κοινότητες και τις συνεργατικές προσπάθειες, στην ανάκτηση των κοινών, και την αναγέννηση των μικρών πολιτικών οντοτήτων. Μπορούμε να κάνουμε πολλά δουλεύοντας με αυτόν τον τρόπο. Έτσι, δεν είμαι σίγουρη ότι αυτές οι μεγάλες διεθνείς προσπάθειες είναι ο τρόπος για να προχωρήσουμε πια, και σίγουρα δεν είναι ο μόνος τρόπος. Νομίζω ότι όταν ένας όρος ή μια έννοια γίνεται πολύ mainstream και σημειώνεται κατάχρησή της, χάνει τη δύναμή της, με τον ίδιο τρόπο που συνέβη ήδη με τον όρο «ανθεκτικότητα» (resilience). Η έννοια της ανθεκτικότητας δεν αντέχει μακροπρόθεσμα. Μπορείτε να είστε ανθεκτικός μόνο για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα προτού συμβούν αλλαγές, τα πράγματα καταρρεύσουν και έρθει κάτι νέο.

EuropeNow :

Υπάρχει ελπίδα; Είναι η Ανθρωπόκαινος αναστρέψιμη; Τι θα χρειαζόταν για να συμβεί αυτό; Ποιοι πιστεύετε ότι είναι οι φορείς που μπορούν να το κάνουν να συμβεί; Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η Earth Overshoot Day⁵ έρχεται κάθε χρόνο όλο και νωρίτερα, είναι σοβαρή η ιδέα ότι η Ανθρωπόκαινος μπορεί να είναι σύντομη από την άποψη του γεωλογικού χρόνου επειδή η ανθρωπότητα θα φτάσει στο τέλος της λόγω της οικολογικής μας «σπατάλης»;

Carole Crumley :

Με τον ρυθμό που προχωράμε, δεν θα επιβιώσουμε ως είδος για πολύ ακόμα. Κάνουμε καταστροφικά πράγματα στο σπίτι μας, τον πλανήτη, και αυτό θα οδηγήσει στη δική μας παρακμή. Όμως, σε 200.000 χρόνια ο πλανήτης θα είναι πιθανότατα μια χαρά. Μπορεί να είμαστε εμείς η δύναμη που θα οδηγήσει στην επόμενη φάση της εξαφάνισης των ειδών (συμπεριλαμβανομένου του δικού μας), αλλά ο πλανήτης θα ανανεωθεί από μόνος του. Δεν είναι μια πολύ χαρούμενη εποχή για όσους από εμάς νοιαζόμαστε για τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Η συνεχιζόμενη απώλεια ειδών και οικοτόπων επηρεάζει τελικά τους ανθρώπους όσον αφορά το τι τους στηρίζει, τους τρόπους ζωής τους και τη δυνατότητα να βιώνουν τα θαύματα του κόσμου όπως έκαναν οι πρόγονοί μας.

Οι πρόγονοί μας ήταν καλοί παρατηρητές, αυτό είναι που ανέκαθεν έκανε το ανθρώπινο είδος ξεχωριστό. Είμαστε επίσης πειραματιστές. Αν κάτι δεν λειτουργεί, δοκιμάζουμε κάτι άλλο. Εδώ και πολλές γενιές, αυτά τα πειράματα βρίσκονταν κυρίως στα χέρια απλών ανθρώπων. Σήμερα είναι πιο πιθανό να μας επιβληθούν, παρεμβατικά, από πάνω προς τα κάτω, οδηγούμενα από την παγκοσμιοποίηση. Ένα παράδειγμα είναι τα αρχαία δάση του Αμαζονίου που μετριάζουν το CO2 [στην ατμόσφαιρα], τα οποία μετατρέπονται σε αγροκτήματα που δεν θα συνεχίσουν να είναι παραγωγικά. Οι αγρότες, ερχόμενοι από αλλού, αναζητούν ασφαλείς ζωές, ασφαλή διαβίωση. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε μόνο στην αρχή μιας περιόδου μετανάστευσης παγκόσμιας κλίμακας.

Δεν θα αποδειχθούμε ιδιαίτερα καλοί στην προστασία των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς από την κλιματική αλλαγή. Εύχομαι καλή τύχη στους αμπελώνες της Côte d’Or (Γαλλία) που το 2016 ανακηρύχθηκαν περιοχή πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Είναι, από πολλές απόψεις, ευσεβής πόθος ότι η περιοχή δεν θα αλλάξει, και όχι μόνο διότι με την κλιματική αλλαγή θα είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθούν οι βασικές σχέσεις μεταξύ των εδαφών, των μικροκλιμάτων και των πολύτιμων αμπελιών (cépages). Από την άλλη, πολλοί αμπελουργοί διερευνούν ενεργά νέους τρόπους (και μέρη) για να συνεχίσουν το έργο τους. Αλλά η Côte d’Or θα είναι ένα διαφορετικό μέρος στο μέλλον.

Δεν μπορώ να πω ότι είμαι αισιόδοξη, διότι δρουν πανίσχυρες δυνάμεις εναντίον μας. Αλλά με βρίσκει απρόθυμη και η επιλογή του «baisser les bras».⁶ Θα αγωνιστώ και θα είμαι όσο πιο ενεργή μπορώ. Το παράδειγμα της ανθεκτικότητας απεικονίζεται ως ένα «lazy 8»,⁷ ένα σχήμα που περιγράφει μια φάση οικοδόμησης (ενέργεια, κεφάλαιο), που ακολουθείται από μια φάση διατήρησης και στη συνέχεια από την κατάρρευση. Όμως, πολλές νέες επιλογές εμφανίζονται και νέες μορφές παίρνουν τη θέση των παλαιών. Σκέπτομαι για τις ανθρώπινες κοινωνίες με αυτόν τον τρόπο. Η δημοκρατία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια πρέπει να διεκδικούνται διαρκώς. Δεν μπορούμε να επαναπαυόμαστε, αλλά αντιθέτως πρέπει να θυμόμαστε ότι πρόκειται για διαρκείς αγώνες, όπως μας υπενθυμίζει η σημερινή αναζωπύρωση του εθνικισμού, της ξενοφοβίας και του μισογυνισμού. Αλλά –και εδώ είναι που εκδηλώνεται η δική μου η αισιοδοξία– πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι αυτή εδώ είναι επίσης μια εποχή ευκαιριών που δεν ήταν διαθέσιμες παλιότερα. Νομίζαμε ότι θα υπήρχε γενική πρόοδος στην οποία θα μπορούσαμε να βασιστούμε, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για μια δουλειά που συνεχίζεται και συνεχίζεται. Τα αρχαιολογικά τεκμήρια μαρτυρούν αυτόν τον κύκλο: τα πράγματα χτίζονται και καταρρέουν. Οι άνθρωποι ανακαλύπτουν δεξιότητες που δεν ήξεραν ότι είχαν και ξαναφτιάχνουν τα πράγματα. Αυτό συμβαίνει εδώ και πολύ καιρό, και θα συνεχιστεί, εκτός αν κάνουμε κάποιο πυρηνικό λάθος. Αν δεν… ακτινοβολήσουμε τους εαυτούς μας, εγώ νομίζω ότι η ανθρωπότητα μπορεί να τα καταφέρει.

Στο βιβλίο του L’Amérique qui vient, ο Christophe Deroubaix⁸ υποστηρίζει πως οι δημογραφικές τάσεις δείχνουν ότι οι νέοι στις ΗΠΑ, την Ευρώπη και αλλού είναι τρομοκρατημένοι με αυτά που συμβαίνουν. Πολλοί ψηφοφόροι του Τραμπ είναι άνεργοι μεσήλικες άνδρες στη Rust Belt⁹ ή γεωργοί της Μεσοδυτικών πολιτειών που προσπαθούν να βγάλουν τα προς το ζην σε φάρμες που ήταν ανεξάρτητες και ευημερούσες στην εποχή των γονέων τους. Είναι θυμωμένοι επειδή στη διάρκεια της ζωής τους έχουν δει τη σταθερή οικογενειακή ζωή να καταρρέει. Στη Γαλλία και αλλού στην Ευρώπη, πολλές από τις ίδιες δυνάμεις επενεργούν. Οι άνθρωποι θρηνούν για την εξαφάνιση της ζωντανής αγροτικής ζωής. Οι επαρχιακές πόλεις ήταν ζωντανές τη δεκαετία του 1970, αλλά με την έλευση της δεκαετίας του 1990 η αποψίλωση της αγροτικής ζωής είχε ήδη αρχίσει να συντελείται. Διαδοχικές γαλλικές κυβερνήσεις κατέβαλαν ελάχιστες προσπάθειες για τη διατήρηση των θέσεων εργασίας, των νοσοκομείων, των σχολείων και άλλων υπηρεσιών στις αγροτικές περιοχές. Οι νεότεροι ανησυχούν για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν. Στις ΗΠΑ, το μεγαλύτερο ποσοστό αποδοκιμασίας του Τραμπ συγκεντρώνει η ηλικιακή ομάδα των 18-35. Οπότε, οι [λεγόμενοι] Millennials με κάνουν να ελπίζω.

Δεν νομίζω ότι μπορούμε να σταματήσουμε την υπερθέρμανση του πλανήτη σε αυτό το χρονικό σημείο, αλλά μπορούμε να την μετριάσουμε. Αν η ανθρωπότητα είναι σε θέση να μαθαίνει γρήγορα, το είδος μας θα μπορούσε να συνεχίσει να ακμάζει, αλλά η ανθρωπότητα μπορεί να έχει ήδη επιβιβαστεί σε έναν πλανητικό Τιτανικό. Ποια «αθωωτικά» επιχειρήματα μπορούμε να αφήσουμε πίσω μας –ίσως για να μην τα βρει κανείς–, που να αναδεικνύουν την ειρηνική πλευρά ενός είδους με τη συνειδητή ικανότητα να καταστρέφει τη ζωή στον πλανήτη; Πώς, πρακτικά και ηθικά μιλώντας, μπορούμε να ξεκινήσουμε για την εξερεύνηση του Διαστήματος σε αναζήτηση νέων πλανητών προς καταστροφή;

Οι ερευνητές που έλκονται από την ιστορική οικολογία δεν είναι έτοιμοι να απορρίψουν μια κληρονομιά που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να διαμορφώσουμε ένα πιο επιθυμητό μέλλον, σε έναν αλλαγμένο κόσμο. Αυτή η κληρονομιά περιλαμβάνει ένα άυλο απόθεμα γνώσεων: πώς οργανώνονται, και οργανώθηκαν κατά το παρελθόν, οι κοινωνίες, πόσο σημαντικές πληροφορίες μεταδίδονται από τη μια γενιά στην επόμενη και πώς να τα πηγαίνουμε καλά μεταξύ μας – ατομικά και σε ομάδες. Αυτή είναι η ίδια η δομή, η ίδια η υφή της κοινωνίας.

Οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες και οι ακμάζουσες σύγχρονες κοινότητες αποτελούν αποθετήρια πληροφοριών για το πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε ανθεκτικές και ουσιαστικές κοινωνίες. Οι κοινωνίες μάς δίνουν αυτοπεποίθηση, συναισθηματική καταφυγή και μια αίσθηση του ανήκειν. Οι περιβαλλοντικές επιστήμες, η παραδοσιακή γνώση και άλλοι τρόποι γνώσης για όσα μας περιβάλλουν προσφέρουν καλύτερη κατανόηση του κρίσιμου δεσμού με τον φυσικό κόσμο που μας στηρίζει. Η επιστημονική έρευνα πρέπει να συνενωθεί με τη βιωμένη εμπειρία.

Έτσι, το πρώτο πράγμα που θα πρέπει να φέρουμε μαζί μας στο μέλλον θα πρέπει να είναι ένας οδηγός της ήδη χαρτογραφημένης περιοχής. Η ευέλικτη εργαλειοθήκη της ιστορικής οικολογίας μάς επιτρέπει να μάθουμε πώς αλληλεπιδρούν τα περιβάλλοντα, οι πρακτικές και οι πολιτικές, με την πάροδο του χρόνου. Πρέπει να εξηγήσουμε τη σημασία του παρελθόντος στους σκεπτικιστές, να εξετάσουμε κάποια μέσα με τα οποία το παρελθόν μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε τις τεράστιες παγκόσμιες προκλήσεις, και να προσφέρουμε κάποιες ιδέες –ήδη διαθέσιμες– για τη χάραξη ενός βιώσιμου και ικανοποιητικού μέλλοντος για το είδος μας και μιας θεραπευτικής συνταγής για τη Γη.

*

Η Carole Crumley είναι ομότιμη καθηγήτρια Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας-Chapel Hill (ΗΠΑ) και είναι σήμερα εκτελεστική διευθύντρια της πρωτοβουλίας IHOPE (Integrated History and Future of People on Earth – Ολοκληρωμένη Ιστορία και Μέλλον των Ανθρώπων στη Γη) στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλας στη Σουηδία (www.ihopenet.org). Όντας μία από τις ιδρυτές του γνωστικού πεδίου της ιστορικής οικολογίας, έχει εκπαιδευτεί στην ανθρωπολογία, την αρχαιολογία, τις κλασικές σπουδές, τη γεωλογία, την κλιματολογία και την οικολογία τοπίου. Μελετά τη μακροπρόθεσμη αλλαγή του τοπίου στη Βουργουνδία της Γαλλίας. Ο τόμος Ζητήματα και έννοιες της ιστορικής οικολογίας (σε επιμέλεια των Crumley, Lennartsson και Westin) εκδόθηκε το 2017 από τον εκδοτικό οίκο Cambridge University Press.

Η Hélène B. Ducros είναι διευθύντρια της συντακτικής επιτροπής επιστημονικών άρθρων του περιοδικού EuropeNow. Έλαβε πτυχία JD και PhD (με αντικείμενο τη γεωγραφία) από το Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας-Chapel Hill. Η έρευνά της εστιάζει στα αγροτικά μέσα διαβίωσης, στη διατήρηση της αγροτικής κληρονομιάς και στην επίδραση του

τουρισμού και του branding στην κατασκευή, την αντίληψη και το φαντασιακό ιστορικών τοπίων. Από το φθινόπωρο του 2017 είναι λέκτορας Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Βόρειας Καρολίνας-Wilmington.

*

H συνέντευξη της Κάρολ Κράμλει, δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Europe Now, τον Μάιο, 2017.

1 Διαθέσιμη στο: europenowjournal.org/2017/05/02/an-interview-with-carole-crumley/

(Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στις 2/5/2017, ως μέρος του ειδικού αφιερώματος του περιοδικού με τίτλο «Αντιμετωπίζοντας την Ανθρωπόκαινο»).

2 Σ.τ.Μ. Χρησιμοποιούμε, στην ελληνική απόδοση, τον όρο «η Ανθρωπόκαινος» (εννοείται εποχή), αλλά εξίσου καλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί ο ίδιος όρος και στο ουδέτερο: «το Ανθρωπόκαινο».

3 Σ.τ.Μ. υδρορηγμάτωση ή υδραυλική ρηγμάτωση: μέθοδος εξόρυξης φυσικού αερίου ή πετρελαίου εγκλωβισμένου σε συμπαγή, π.χ. σχιστολιθικά, πετρώματα.

4 Σ.τ.Μ.: όρος που πρότεινε η φιλόσοφος Donna Haraway, ως μια πιο χθόνια εκδοχή του «Cthulhu» (Χθούλου), δηλαδή του ονόματος του οκταποειδούς τέρατος των παράξενων ιστοριών του H.P. Lovecraft. Κατά την Haraway, «η Χθολόκαινος δεν αυτοπεριορίζεται, δεν κλείνεται στον εαυτό της, δεν αυτο-ολοκληρώνεται – οι διεπαφές, οι ζώνες επαφής της, είναι πανταχού παρούσες και διαρκώς εκτείνουν προς τα έξω ελικοειδείς πλοκάμους» (όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα publicseminar.org/2016/09/chthulu/#_ednref7, η οποία περιέχει υλικό από τα σεμινάρια του McKenzie Wark, καθηγητή Πολιτισμικών Σπουδών και Media, στο New School for Social Research. Προσάρμοσα στα ελληνικά τον όρο, λαμβάνοντας υπόψιν την έννοια του «χθόνιου», όπως την αναφέρει η Haraway –εξ ου και ο φθόγγος «χθ»–, αλλά και τις άλλες συνδηλώσεις του όρου «χθολό-καινο»).

5 Σ.τ.Μ.: «Ημέρα Υπέρβασης [των πόρων της Γης]» καλείται εκείνη η ημερομηνία κάθε έτος κατά την οποία η ανθρώπινη κατανάλωση φυσικών πόρων για εκείνο το έτος ξεπερνάει τη δυνατότητα αναπλήρωσής τους (από τα οικοσυστήματα της Γης) μέσα σε 12 μήνες. Έτσι, για παράδειγμα, στις 22 Αυγούστου 2020 η ανθρωπότητα είχε καταναλώσει περισσότερους φυσικούς πόρους μέσα στο 2020 από όσους η Γη μπορούσε να αναπληρώσει (διά της φυσικής αναγέννησης των οικοσυστημάτων) μέσα σε 12 μήνες. Η συμβολική αυτή «Ημέρα της Υπέρβασης» ήρθε το 2020 για πρώτη φορά αργότερα, σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά, λόγω του αντίκτυπου της πανδημίας στην παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη.

6 Σ.τ.Μ. Στα γαλλικά και στο πρωτότυπο, σημαίνει «να κατεβάσω τα χέρια» – στα ελληνικά θα λέγαμε, μάλλον, «να σηκώσω τα χέρια ψηλά».

7 Σ.τ.Μ. Κατά κυριολεξία σημαίνει «τεμπέλικο 8»: εννοείται το σχήμα και σύμβολο του απείρου (∞). Στα ελληνικά θα λέγαμε «το γερτό 8».

8 Deroubaix, Christophe, L’Amériquequivient[Η Ερχόμενη Αμερική], Ivry-sur-Seine: Les Editions de l’Atelier, 2016.

9 «Ζώνη της Σκουριάς»: Έτσι επονομάζεται ο βιομηχανικός βορράς των ΗΠΑ που έχει υποστεί τις συνέπειες μιας εκτεταμένης αποβιομηχάνισης κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Περιλαμβάνει κυρίως τις πολιτείες της Ινδιάνας, του Ιλλινόις, του Μίσιγκαν, του Μιζούρι, του Οχάιο και του Ουϊσκόνσιν.