ΦΡΜΚ, για μια σύμπραξη των τεχνών

Donna Haraway

μετάφραση: Θοδωρής Χιώτης

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι ανθρωπογενείς διαδικασίες έχουν αποτελέσματα σε ολόκληρο τον πλανήτη, σε δια/ενδοδράση με άλλες διαδικασίες και άλλα είδη, για όσο καιρό το είδος μπορεί να ταυτοποιηθεί (μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια)· και ο αντίκτυπος της γεωργίας έχει υπάρξει τεράστιος (μερικές χιλιάδες χρόνια). Φυσικά, από την αρχή οι μεγαλύτεροι γαιομορφοποιητές (και αναμορφωτές) όλων έχουν υπάρξει και συνεχίζουν να είναι τα βακτήρια και τα συγγενικά τους είδη, τα οποία επίσης βρίσκονται σε δια/ενδοδράσεις μυριάδων ειδών (συμπεριλαμβαλομένων εκείνων με ανθρώπους και τις πρακτικές τους, τεχνολογικές και όχι μόνο). Η εξάπλωση των φυτών που διασπείρουν σπόρους εκατομμύρια χρόνια προτού την εμφάνιση της ανθρώπινης γεωργίας ήταν μια εξέλιξη που άλλαξε τον πλανήτη συθέμελα, όπως και πολλά άλλα επαναστατικά εξελικτικά οικολογικά ιστορικά γεγονότα.

Οι άνθρωποι έγιναν και αυτοί μέρος της αλαζονικής αυτής συμπλοκής νωρίς και με δυναμικό τρόπο, προτού καλά καλά εκείνοι/εμείς γίνουμε τα τερατάκια που αργότερα θα αποκαλούμασταν, Homo sapiens. Νομίζω όμως ότι τα θέματα τα οποία είναι σχετικά με την Ανθρωπόκαινο, την Φυτειόκαινο, ή την Κεφαλαιόκαινο έχουν να κάνουν με το μέγεθος, τον ρυθμό/ταχύτητα, τη συγχρονικότητα και την πολυπλοκότητα. Η ερώτηση που πρέπει να τίθεται συνεχώς όταν προσεγγίζουμε συστημικά φαινόμενα είναι πότε οι αλλαγές στο βαθμό σηματοδοτούν την αλλαγή σε είδος, και ποιες είναι οι συνέπειες των βιοπολιτισμικών, βιοτεχνικών, βιοπολιτικών, ιστορικά τοποθετημένων συνόλων (όχι Ανθρώπων) τα οποία σχετίζονται με, και συνδυάζονται με, τα αποτελέσματα των άλλων συναρμογών ειδών και άλλων βιοτικών/αβιοτικών δυνάμεων; Κανένα είδος, ούτε καν το δικό μας υπεροπτικό είδος το οποίο προσποιείται ότι απαρτίζεται από ενάρετα άτομα στα αποκαλούμενα σύγχρονα δυτικά κείμενα, δρα μόνο του· συναρμογές οργανικών ειδών και αβιοτικών παραγόντων φτιάχνουν ιστορία, εξελικτικού τύπου αλλά και άλλων τύπων επίσης.

Υπάρχει, όμως, ένα σημείο καμπής το οποίο αλλάζει τη φύση του «παιχνιδιού» της ζωής στη γη για τους πάντες και τα πάντα; Δεν πρόκειται μόνο για την κλιματική αλλαγή· έχει να κάνει και με το εξωφρενικό φορτίο τοξικής χημείας, εξόρυξης, αποξήρανσης λιμνών και ποταμών πάνω και κάτω από την επιφάνεια της γης, την πτώχευση του οικοσυστήματος, τις τεράστιες γενοκτονίες ζωικών πληθυσμών και άλλων πλασμάτων κτλ σε συστημικά συνδεδεμένα μοτίβα τα οποία απειλούν με τη διαδοχική κατάρρευση μείζονων συστημάτων το ένα μετά το άλλο. H επανάληψιμότητα μπορεί να γίνει και βαρετή.

Η Anna Tsing στο πρόσφατο άρθρο της “Feral Biologies” προτείνει ότι το σημείο καμπής ανάμεσα στην Ολόκαινο και στην Ανθρωπόκαινο μπορεί να είναι o αφανισμός των περισσότερων καταφυγίων (refugia) μέσα στα οποία διάφορες φυλετικές συναρμογές (με ή χωρίς ανθρώπους) μπορεί να ανασυσταθούν μετά από μείζονα γεγονότα (όπως η απερήμωση, ή η ολική υλοτόμηση κ.ο.κ.). Το επιχείρημα αυτό είναι συναφές με τα επιχειρήματα του Jason Moore, συντονιστή του World-Ecology Research Network, ο οποίος υποστηρίζει ότι η εκμετάλλευση της φύσης με χαμηλό κόστος έχει πλέον φτάσει στο τέλος της· o ευτελισμός της φύσης με σκοπό την διατήρηση της εξαγωγής από αυτήν και παραγωγής στον σύγχρονο κόσμο δεν μπορεί να λειτουργήσει για πολύ ακόμη καθώς τα περισσότερα αποθέματα της γης έχουν πλέον στερέψει, καεί, μειωθεί, δηλητηριαστεί, εξοντωθεί ή με κάποιον άλλο τρόπο εξαντληθεί. Τέραστιες επενδύσεις και εξαιρετικά δημιουργική και καταστροφική τεχνολογία μπορεί να μας φέρουν αντιμέτωπους με τον αντίκτυπο των πράξεών μας, όμως η φτηνή φύση έχει πραγματικά τελειώσει. Η Anna Tsing υποστηρίζει ότι η Ολόκαινος ήταν η μακρά περίοδος κατά τη διάρκεια της οποίας καταφύγια (refugia) υπήρχαν ακόμη, άφθονα θα μπορούσε να πει κανείς, που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν την ανασύσταση του κόσμου (reworlding) με μια πλούσια πολιτισμική και βιολογική ποικιλομορφία. Ίσως η οργή την οποία αξιώνει ένας όρος όπως η Ανθρωπόκαινος έχει να κάνει με την καταστροφή χώρων και χρόνων που λειτουργούν ως καταφύγια για ανθρώπους και άλλα πλάσματα. Εγώ, μαζί με άλλους, πιστεύω ότι η Ανθρωπόκαινος είναι περισσότερο ένα οριακό γεγονός παρά μια εποχή όπως ήταν το όριο K-Pg που χωρίζει την Κρητιδική από την Παλαιογενή εποχή. Η Ανθρωπόκαινος σηματοδοτεί σημαντικές ασυνέχειες· αυτό που πρόκειται να έλθει μετά δεν πρόκειται να μοιάζει με αυτό που προηγήθηκε. Θεωρώ ότι η δουλειά μας είναι να κάνουμε την Ανθρωπόκαινο όσο το δυνατόν συντομότερη/λεπτότερη γίνεται και να καλλιεργήσουμε μεταξύ μας με κάθε δυνατό τρόπο πιθανές μέλλουσες εποχές οι οποίες μπορούν να αναπληρώσουν τα καταφύγια που έχουν εξαφανιστεί. Αυτή τη στιγμή, η γη είναι γεμάτη πρόσφυγες, ανθρώπινους και μη, χωρίς κανένα καταφύγιο.

Για αυτό, λοιπόν, πιστεύω ότι ένα μεγάλο καινούργιο όνομα, ή μάλλον παραπάνω από ένα όνομα, είναι αναγκαία. Έτσι, προτείνω Ανθρωπόκαινος, Φυτειόκαινος και Κεφαλαιόκαινος (ο όρος ανήκει στους Andreas Malm και Jason Moore). Επιμένω επίσης ότι χρειαζόμαστε έναν όρο για τις δυναμικές, συνεχιζόμενες, συν-χθονικές δυνάμεις και εξουσίες των οποίων οι άνθρωποι αποτελούν μέρος και μέσα στις οποίες η διαρκής εξέλιξη βρίσκεται υπό απειλή. Ίσως, και αυτό είναι ένα μεγάλο ίσως, και με έντονη δέσμευση και συνεργατική δουλειά και παιχνίδι με άλλους κατοίκους της γης, η ευημερία των πολύσυνθετων συναρμογών ειδών τα οποία θα συμπεριλαμβάνουν τους ανθρώπους θα είναι εφικτή. Ονομάζω όλο αυτό Κθουλούκαινο – παρελθόν, παρόν και μέλλον. Αυτοί οι πραγματικοί και πιθανοί χωροχρόνοι δεν παίρνουν την ονομασία τους από τον Cthulhu, το μισογυνικό εφιαλτικά ρατσιστικό τέρας του συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας H.P. Lovecraft (προσέξτε τη διαφορά στην ορθογραφία), αλλά από τις ποικιλόμορφες πολυπλόκαμες παγκόσμιες δυνάμεις και εξουσίες και συλλογικότητες με ονόματα όπως Naga, Gaia, Tangaroa (που ξεπρόβαλε από τον ωκεάνιο Papa), Terra, Haniyasu-hime, Spider Woman, Pachamama, Oya, Gorgo, Raven, A’akuluujjusi, και πολλές πολλές άλλες. Η “δική μου” Κθουλούκαινος, παρά το γεγονός ότι βαρύνεται από τα προβληματικά της ελληνοφανή πλοκάμια, εμπλέκει μυριάδες χρονικότητες και εντοπιότητες και μυριάδες ενδο-ενεργές οντότητες-σε-συναρμογές – συμπεριλαμβανομένων εκείνων που είναι περισσότερο-από-άνθρωποι, κάτι-άλλο-από-άνθρωποι, μη-άνθρωποι και άνθρωποι-ως-μαυρόχωμα. Καταγεγραμμένα σε αμερικάνικα αγγλικά στα οποία είναι γραμμένο αυτό το κείμενο, οι Naga, Gaia, Tangaroa, η Μέδουσα, η Γυναίκα Αράχνη και όλο τους το γένος είναι μόνο μερικά από τα χιλιάδες ονόματα τα οποία ανήκουν σε ένα είδος επιστημονικής φαντασίας που ο Lovecraft δεν θα μπορούσε να είχε φανταστεί ή ασπαστεί – δηλαδή, τους ιστούς της υποθετικής μυθοπλασίας, του υποθετικού φεμινισμού, της επιστημονικής φαντασίας και της επιστημονικής αλήθειας. Έχει σημασία ποιες ιστορίες λένε ιστορίες, ποιες ιδέες εικάζουν ιδέες. Μαθηματικά, οπτικά και αφηγηματικά, έχει σημασία ποιοι αριθμοί μετρούν αριθμούς, ποια συστήματα συστηματοποιούν συστήματα.

Τα χιλιάδες ονόματα είναι πάρα πολύ μεγάλα και πολύ μικρά· όλες οι ιστορίες είναι πολύ μεγάλες και πολύ μικρές. Όπως με δίδαξε ο Jim Clifford, χρειαζόμαστε ιστορίες (και θεωρίες) που είναι ακριβώς τόσο μεγάλες που θα μας επιτρέψουν να μαζέψουμε όλες τις πολυπλοκότητες και θα αφήσουν τις άκρες ανοιχτές και άπληστες για απροσδόκητες νέες και παλιές συνδέσεις.

Ένας τρόπος για να ζήσουμε και να πεθάνουμε καλά ως θνητά πλάσματα στην Κθουλούκαινο είναι να ενώσουμε δυνάμεις για να ανασυστήσουμε καταφύγια, να καταστήσουμε δυνατή την μερική και ρωμαλέα βιολογική-πολιτισμική-πολιτική-τεχνολογική ανάρρωση και ανασύνθεση η οποία θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει τον θρήνο για τις μη αναστρέψιμες απώλειες. Οι Thom van Dooren και Vinciane Despret μου το έμαθαν αυτό. Υπάρχουν ήδη τόσες πολλές απώλειες, και θα υπάρξουν και άλλες πολλές. Η ανανεωμένη παραγωγική ευημερία δεν μπορεί να μεγαλώσει μέσα από μύθους αθανασίας ή από την αποτυχία του γίγνεσθαι-μαζί με τους νεκρούς και τους αφανισμένους. Υπάρχει πολλή δουλειά για τον Ομιλητή των Νεκρών του Orson Scott Card. Και ακόμη περισσότερη δουλειά για την σύσταση του κόσμου στο Always Coming Home της Ursula LeGuin.

Είμαι κομποστοποιητής, δεν είμαι ακόλουθος του κινήματος του μετα-ανθρώπινου: είμαστε όλοι λίπασμα, δεν είμαστε μετα-ανθρώπινοι. Το όριο το οποίο σηματοδοτεί την Ανθρωπόκαινο/Κεφαλαιόκαινο αναφέρεται σε πολλά πράγματα, συμπεριλαμβανομένης της επερχόμενης τεράστιας μη αναστρέψιμης καταστροφής που αφορά όχι μόνο τους 11, ή κάπου τόσους, δισεκατομμύρια ανθρώπους στο τέλος του 21ου αιώνα αλλά και μυριάδες άλλα πλάσματα επίσης. (Το αδιανόητο μα νηφάλιο νούμερο των 11 περίπου δισεκατομμυρίων ανθρώπων θα ισχύσει μόνο αν ο τρέχων αριθμός γεννήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο παραμείνει χαμηλός· αν ο αριθμός ανέβει και πάλι, τότε τίποτε δεν είναι σίγουρο.) Το χείλος του αφανισμού δεν είναι απλά μια μεταφορά· η κατάρρευση του συστήματος δεν είναι απλά ένα θρίλερ. Ρωτήστε οποιονδήποτε πρόσφυγα οποιουδήποτε είδους.

Η Κθουλούκαινος χρειάζεται τουλάχιστον ένα σλόγκαν (φυσικά, παραπάνω από ένα)· μπορεί να φωνάζει κανείς ακόμη “Τα Cyborgs για την Επιβίωση της Γης”, “Τρέξτε Γρήγορα, Δαγκώστε με Δύναμη” και “Σκάστε και Εκπαιδευτείτε”, αλλά εγώ προτείνω “Κατασκευάστε Συγγένειες Όχι Μωρά!” Η σύσταση συγγενειών είναι ίσως το δυσκολότερο και πιο επείγον μέρος. Οι φεμινίστριες της εποχής μας έχουν υπάρξει αρχηγοί στο ξήλωμα της υποτιθέμενης φυσικής αναγκαιότητας των δεσμών μεταξύ του σεξ και του φύλου, φυλής και σεξ, φυλής και κράτους, τάξης και φυλής, φύλου και μορφολογίας, σεξ και αναπαραγωγής, και αναπαραγωγής και σύστασης ατόμων (εδώ αναγνωρίζουμε τα χρέη μας στους Μελανησιανούς μαζί με την Marilyn Strathern και τους συγγενείς εθνογράφους της). Αν πρόκειται να υπάρξει ποτέ πολυειδική (multispecies) οικοδικαιοσύνη, η οποία πρόκειται να αγκαλιάσει και ποικίλους ανθρώπινους λαούς, είναι καιρός πια οι φεμινίστριες να ασκήσουν εξουσία στην φαντασία, τη θεωρία και τη δράση προκειμένου να ξηλώσουν τους δεσμούς τόσο της γενεαλογίας όσο και της συγγένειας, τόσο της συγγένειας όσο και του είδους.

Βακτήρια και μύκητες υπάρχουν σε αφθονία για να μας παρέχουν μεταφορές· όμως, εκτός από τις μεταφορές (καλή τύχη και με αυτό!), έχουμε και μια δουλειά να κάνουμε που αρμόζει σε θηλαστικά, με τους βιοτικούς και αβιοτικούς συμ-ποιητικούς συνεργάτες, συν-χειρώνακτες. Πρέπει να δημιουργήσουμε συγγένειες συν-χθονικά, συμ-ποιητικά. Όποιοι και ό,τι κι αν είμαστε, πρέπει να φτιάξουμε-μαζί – να γίνουμε-μαζί, να συνθέσουμε-μαζί – αυτό το οποίο προορίζεται για τη γη (σε ευχαριστώ για τον όρο αυτό, Bruno Latour).

Εμείς, οι ανθρώπινοι λαοί παντού, πρέπει να αντιμετωπίσουμε έντονες, συστημικές επείγουσες ανάγκες· και όμως, μέχρι τώρα, όπως ο συγγραφέας Kim Stanley Robinson το αναφέρει στο 2312, ζούμε στους καιρούς της “Αμφιταλάντευσης” (σε αυτό το αφήγημα επιστημονικής φαντασίας το οποίο εκτείνεται από το 2005 ως το 2060—πολύ αισιόδοξο;), μια “κατάσταση αναποφάσιστης αναστάτωσης”. Ίσως, η Αμφιταλάντευση είναι ένα πιο ταιριαστό όνομα από την Ανθρωπόκαινό ή την Κεφαλαιόκαινο! Η Αμφιταλάντευση θα γραφτεί στα πετρώδη στρώματα της Γης, άλλωστε είναι ήδη γραμμένη στα ανοργανοποιημένα στρώματα της Γης. Τα συν-χθονικά στρώματα δεν αμφιταλαντεύονται· συντίθενται και αποσυντίθενται, δύο πρακτικές που είναι και οι δύο επικίνδυνες και υποσχόμενες. Το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι η ανθρώπινη ηγεμονία δεν είναι μια συν-χθονική υπόθεση. Όπως λένε οι οικοσεξουαλικοί καλλιτέχνες Beth Stephens και Annie Sprinkle, η κομποστοποίηση είναι πολύ σέξι!

Ο σκοπός μου είναι να κάνω τη “συγγένεια” να σημαίνει κάτι άλλο/περισσότερο από οντότητες που συνδέονται από την καταγωγή ή τη γενεαλογία. Η απαλά αποικειοποιητική χειρονομία μπορεί να φαίνεται για μικρό χρονικό διάστημα ότι είναι λάθος αλλά μετά (αν είμαστε τυχεροί) θα φανεί ότι ήταν σωστή εξ αρχής. Η σύναψη συγγενειών είναι η διαδικασία κατασκευής προσώπων, όχι απαραίτητα ως άτομα ή ως ανθρώπους. Ως φοιτήτρια με είχε συγκινήσει το λογοπαίγνιο του Σέξπηρ ανάμεσα στις λέξεις kin (συγγένεια) και kind (είδος αλλά και ευγενής)— οι ευγενέστεροι δεν ήταν απαραίτητα συγγενείς με την έννοια της οικογένειας· η δημιουργία συγγένειας και η δημιουργία είδους (ως κατηγορία, φροντίδα, συγγενείς χωρίς εκ γενετής συνδέσμους, έμμεσοι συγγενείς, πολλοι άλλοι αντίλαλοι) εκτείνουν τα όρια της φαντασίας και μπορούν να αλλάξουν την ιστορία. Η Marilyn Strathern με δίδαξε ότι οι συγγενείς στα βρετανικά αγγλικά ήταν αρχικά “λογικές σχέσεις” και έγιναν “μέλη οικογένειας” μόλις τον 17ο αιώνα —αυτό είναι σίγουρα μια από τις ασήμαντες λεπτομέρειες που αγαπώ. Βγες λίγο πιο έξω από την αγγλική γλώσσα, και η άγρια βλάστηση φουντώνει.

Πιστεύω ότι η επέκταση και ανασύσταση της συγγένειας επιτρέπεται από το γεγονός ότι όλοι οι κάτοικοι της γης είναι σόι με την βαθύτερη έννοια, και είναι πλέον καιρός να επιδείξουμε καλύτερη φροντίδα στα είδη-ως-συναρμογές (όχι ως ξεχωριστά είδη κάθε φορά). Η συγγένεια είναι μια λέξη που προωθεί τη σύνθεση. Όλα τα πλάσματα μοιράζονται μια κοινή “σάρκα”, έμμεσα, σημειωτικά και γενεαλογικά. Οι πρόγονοι αποκαλύπτονται εν τέλει ως πολύ ενδιαφέροντες ξένοι· οι συγγενείς είναι άγνωστοι (έξω από αυτό που θεωρούσαμε ως οικογένεια ή γενος), αλλόκοτοι, ενεργοί, σε στοιχειώνουν.

Τόσα πολλά για ένα μικροσκοπικό σλόγκαν, το ξέρω! Παρολ’αυτά, προσπαθήστε. Κάντε συγγένειες, όχι μωρά! Έχει σημασία πως η συγγένεια παράγει συγγένεια.

(πρώτη δημοσίευση: Environmental Humanities, vol. 6, 2015, pp. 159-165)

Βιβλιογραφία

Barad, Karen. Meeting the Universe Halfway. Durham, UC: Duke University Press, 2007. Card, Orson Scott. Speaker for the Dead. New York: Tor Books, 1986.

Clifford, James. Returns: Becoming Indigenous in the Twenty-first Century. Cambridge MA: Harvard University Press, 2013.

Despret, Vinciane. “Ceux qui insistent.” In Faire Art comme on fait societé. Edited by Didier Debaise, et al. Paris: Réel, 2013.

Gilbert, Scott F. and David Epel. Ecological Developmental Biology. USA: Sinauer Associates, forthcoming.

Hakim, Danny. “Sex Education in Europe Turns to Urging More Births.” http://www.nytimes.com/2015/04/09/business/international/sex-education-in-europe-turns-to- urging-more-births.html?_r=0

Latour, Bruno. “Facing Gaïa: Six Lectures on the Political Theology of Nature.” Gifford Lectures, 18-28 February, 2013.

Moore, Jason. Capitalism in the Web of Life. New York: Verso, 2015. Robinson, Kim Stanley. 2312. London: Orbit, 2012.

Skurnick, Lizzie. That Should Be a Word. NY: Workman Publishing, 2015.

Strathern, Marilyn. The Gender of the Gift: Problems with Women and Problems with Society in Melanesia. Oakland CA: University of California Press, 1990.

. “Shifting Relations.” Paper for the Emerging Worlds Workshop, University of California at Santa Cruz, 8 February, 2013.

Tsing, Anna. “Feral Biologies.” Paper for Anthropological Visions of Sustainable Futures, University College London, February 2015.

. The Mushroom at the End of the World: on the Possibility of Life in Capitalist Ruins. Princeton NJ: Princeton University Press, forthcoming 2015.

van Dooren, Thom. Flight Ways: Life and Loss at the Edge of Extinction. New York: Columbia University Press, 2014.

Wilson, Kalpana. “The ‘New’ Global Population Control Policies: Fueling India’s Sterilization Atrocities.” Different Takes Winter 2015, http://popdev.hampshire.edu/projects/dt/87.

*

Η Ντόνα Τζ. Χάραγουεϊ (1944) είναι αμερικανίδα Ομότιμη Καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας της Συνείδησης και στο Τμήμα Φεμινιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, στην Σάντα Κρους των ΗΠΑ. Είναι διακεκριμένη ερευνήτρια στον τομέα των σπουδών της επιστήμης και της τεχνολογίας, και συγγραφέας πολλών θεμελιωδών βιβλίων και δοκιμίων που συγκεντρώνουν ερωτήματα επιστήμης και φεμινισμού, όπως το «A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century» (1985). Για τη συνεισφορά της στη διασταύρωση της πληροφορικής και της φεμινιστικής θεωρίας, η Χάραγουεϊ αναφέρεται ευρέως σε έργα που σχετίζονται με την αλληλεπίδραση ανθρώπου – υπολογιστή. Η Χάραγουεϊ είναι επίσης κεντρική εκπρόσωπος του σύγχρονου οικοφεμινισμού, που σχετίζεται με τον μετα-ανθρωπισμό και τα νέα κινήματα του υλισμού. Η δουλειά της επικρίνει τον ανθρωποκεντρισμό, δίνει έμφαση στις αυτο-οργανωτικές δυνάμεις των μη ανθρώπινων διαδικασιών και διερευνά τις εντάσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα σε αυτές τις διαδικασίες και τις πολιτιστικές πρακτικές, επανεξετάζοντας το ζήτημα των ηθικών προτύπων και των πηγών τους. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία της, Ανθρωποειδή, κυβόργια και γυναίκες
Η επανεπινόηση της φύσης, Μτφρ. Πελαγία Μαρκέτου, Αλεξάνδρεια 2014 και Το μανιφέστο των σάιμποργκ, μετφρ. Γιάννης Πεδιώτης (Τοποβόρος, 2014)