ΦΡΜΚ, για μια σύμπραξη των τεχνών

Πρόλογος

Κατερίνα Ηλιοπούλου

Το σώμα και το χώμα

Η διασπορά –από το ρήμα διασπείρω: σκορπώ και σπέρνω– «πληθυσμός που εγκαθίσταται μακριά από την προγονική γη» (μία από τις ερμηνείες της λέξης στο λεξικό Γουέμπστερ), είναι επίσης: «ο τόπος όπου ζει αυτός ο πληθυσμός», ένας περαιτέρω ορισμός που μοιάζει στην αρχή αντίθετος, αλλά νομίζω πως, αν κάποιος σκεφτόταν την ιδέα της απόστασης ως τόπο, τότε η απόσταση θα γινόταν «ο τόπος» όπου κάποιος ζει. Οπότε η ιδέα του άριζου ριζώνει πιο γενναιόδωρα. Χαρτογραφεί τη ρευστότητα. Ο τόπος όπου κάποιος ζει δεν ορίζεται από τα σύνορα μιας χώρας αλλά περισσότερο από μια γεωγραφία των αισθήσεων· το σώμα, όπως το ποίημα, αγωγός. (Adrianne Kalfopoulou)

Πώς μπορείς να επιστρέψεις σε έναν τόπο όπου ποτέ δεν υπήρξες;

Πίσω στο μέλλον.

Εκεί όπου το εγώ που η μητρική του γλώσσα είναι η μητρική της γλώσσα ποτέ δεν έλαβε χώρα.

Εκεί όπου ένα άλλο εγώ κείται απραγματοποίητο.

Αλλά το ταξίδι στο χρόνο δεν είναι δυνατόν, και άρα το συνεχίζω ως ποιήτρια.

Δεν είμαι ντόπια Ελληνίδα. Δεν είμαι ντόπια πουθενά. Η μετανάστευση σπάει τον σύνδεσμο του σώματος και του χώματος. Eleni Stekopoulos

Υπάρχει τραύμα και εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους. Το παιχνίδι αυτό ανάμεσα στον αποκλεισμό και την ένταξη είναι περίπλοκο και διαρκές. Ίσως γι’ αυτό επιστρέφω σε εικόνες μετατόπισης και επανεφεύρεσης στη δουλειά μου. Προσπαθώ να συγκολλήσω τα κομμάτια, χρησιμοποιώντας παρενθέσεις, συγχωνεύοντας ημερομηνίες και υπονοώντας κενά. Με ενδιαφέρει πάντα το πορώδες και ο χώρος μιας αβεβαιότητας ή επισφάλειας. Vana Manasiadis

Όταν ανοίγω εκείνο το συρτάρι, όπως έκανα στην αρχή αυτής της εβδομάδας, κρατάω το αδρανές πράγμα και αναρωτιέμαι: Ποια είναι η αξία ενός διαβατηρίου που έχει λήξει; Τι σημαίνει να είναι κανείς —να θεωρεί πως είναι— ανεπισφάλιστα καταγεγραμμένος· με διπλά έγγραφα, να κινείται μεταξύ καταστάσεων καταγραφής; Να έχει τις νόμιμες σφραγίδες σε μία χώρα, μα να είναι παράνομος σε μία άλλη; Ποιο είναι το ίχνος που αφήνει η αίσθηση ότι ανήκεις κάπου ή η επιθυμία που καταδεικνύει έγγραφα που δεν ισχύουν πια ή που είναι πλεονασματικά ως λιγότερο έγκυρα ή επικυρωτικά, μα κάπως ακόμα —έως ότου τα χρειαστείς— μεγαλύτερα του μηδενός; Anna Moschovakis

Τι μπορεί να σημαίνει η λέξη διασπορά σε έναν κόσμο που έχει επιταχυνθεί, μετατοπιστεί, συμπυκνωθεί και μικρύνει;… Μπορεί ο καθένας και η καθεμιά να δημιουργήσει το δικό του ή δικό της δεσμό με τον τόπο; Ή με το παρελθόν μέσα από βιβλία και ιστορίες; Μπορούμε να χτίσουμε ή να επανιδρύσουμε, κατευθυνόμενοι προς τα πίσω, έναν καινούργιο κοινό χώρο μέσω ετερόκλητων νημάτων; Ή μήπως τα νήματα/οι σπόροι/εμείς δουλεύουμε προς την κατεύθυνση της δημιουργίας ενός καινούργιου κοινού χώρου στο μέλλον, αφού ο παλιός έχει χαθεί;… Σε ποιο βαθμό υπάρχουν διαθέσιμες, βιώσιμες, ζωντανές άγκυρες με τις οποίες να μπορούν να συνδεθούν αληθινά οι σπόροι; Ποια είναι η φύση, ο χαρακτήρας και η αναγκαιότητα αυτών των δεσμών;… Ποια είναι η φύση της παρόρμησης ενός ανθρώπου να φύγει ή να κόψει τους δεσμούς; Ποια είναι η φύση του να είσαι ένας σπόρος; Tryfon Tolides

Η έννοια της διασποράς που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της συζήτησης πολλών πεδίων – των κοινωνικών επιστημών, της πολιτικής, της δημοσιογραφίας, της ιστορίας – φαίνεται πως ευχερέστερα προσεγγίζεται μέσω μιας σειράς ερωτημάτων. Η μετατόπιση από το τοπικό στο πλανητικό· η υποχώρηση – παρά τους εθνικισμούς– του ρόλου του εθνικού κράτους· το πορώδες της αέναης μετακίνησης, υλικής και ψηφιακής· αλλά και η εκδήλωση του σύγχρονου μεταναστευτικού φαινομένου, έχουν πολλαπλασιάσει τις χρήσεις και τις εκφάνσεις του όρου που έχει γίνει αντικείμενο ακαδημαϊκής έρευνας μέσω των «διασπορικών σπουδών». Ξεκινώντας την σύντομη αυτή εισαγωγή στο παρόν αφιέρωμα του ΦΡΜΚ στην ποίηση δέκα αγγλόφωνων ποιητριών και ποιητών με ελληνική καταγωγή, συναντήσαμε αμέσως προβλήματα σε σχέση με αρκετούς όρους. Tι σημαίνει «ποίηση της διασποράς»; Ποίηση από ποιητές/τριες της διασποράς; Ποίηση που διαχειρίζεται ζητήματα της διασποράς; Ταυτίζονται αυτά τα δύο; Και ποια είναι αυτά τα ζητήματα της διασποράς; Η έρευνα, λοιπόν, που οδήγησε στον σχεδιασμό του τεύχους είχε αφετηρία την επιθυμία μας να γνωρίσουμε και να κοινοποιήσουμε, με την μετάφραση, το έργο σύγχρονων ποιητριών/τών της ελληνικής διασποράς. Μετά από την αρχική επιλογή και επικοινωνία, κάθε ζεύγος ποιητή/τριας και μεταφράστριας/τή εργάστηκε ξεχωριστά: βιβλία και αρχεία ανταλλάχθηκαν, ηλεκτρονικά μηνύματα πήγαν και ήρθαν για αρκετούς μήνες – και το αποτέλεσμα είναι αυτή εδώ η ανθολογία ποίησης της σύγχρονης ελληνικής διασποράς που δημοσιεύεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Εξαρχής, ωστόσο, συλλάβαμε την συνεργασία αυτή ως ένα εργαστήριο εν προόδω : πρόκειται για μια έναρξη διαλόγου ο οποίος θα συνεχιστεί. Τα ζεύγη μεταφραστ(ρι)ών και μεταφραζόμενων και η διαδικασία της μετάφρασης συνιστούν την ιδρυτική κίνηση αυτού του διαλόγου. Στην μετάφραση μετέχουν δύο άτομα αλλά μετέχει και ο τόπος: ο κοινός τόπος της καταγωγής, αλλά και οι διακριτοί τόποι της γλώσσας και της κατοικίας. Εμείς, οι αυτού του τόπου, ας πούμε οι Έλληνες που ζουν στον ελλαδικό χώρο, προσκαλούμε εκείνους τους άλλους Έλληνες που ζουν αλλού, για να τους φιλοξενήσουμε στην γλώσσα μας (τους). Τότε, είμαστε λοιπόν οι οικοδεσπότες; Κατά κάποιον τρόπο, ναι. Ταυτόχρονα όμως είμαστε και ξένοι που εκείνοι μας υποδέχονται όχι μόνο στην γλώσσα των ποιημάτων τους αλλά και στην οπτική τους για την ταυτότητα: εθνική, πολιτιστική, φυλετική. Μια οπτική ίσως πιο ανησυχητική, αβέβαιη, πολύπλοκη, πλούσια, διευρυμένη, ανασφαλή, ευάλωτη από την δική μας. Τι μοιραζόμαστε; Έναν τόπο; Μια γλώσσα; Μια καταγωγή; Μιαν αισθητική; Την συγγραφική ταυτότητα; Πού συναντιόμαστε;

Μάλλον στην ποίηση – που είναι η γλώσσα της δυνατότητας, της αμφιβολίας και της διερεύνησης, και που διατυπώνει μια πολιτική στάση απέναντι στο άγνωστο, το μη κατανοητό, το ξένο. Ίσως επειδή ο ποιητικός λόγος είναι άσκηση στην ετερότητα και κάθε έργο σε διαδικασία μετάφρασης εισέρχεται σε μια τέτοια περιοχή αβεβαιότητας, σε μια μεταβατική κατάσταση στην οποία δεν υπάρχουν οριστικές λύσεις. Η μετάφραση, όπως και η διασπορά, είναι ο τόπος όπου δεν συναντώ μόνον τον άλλο, αλλά και τον εαυτό μου ως άλλο. Εξάλλου, και το περιοδικό συνιστά έναν ουτοπικό χώρο συνάντησης, σύγκλισης αλλά και σύγκρουσης αυτών των ζητημάτων, τα οποία θίγουν και τα σύντομα ή πιο εκτεταμένα δοκίμια και σημειώματα των συγγραφέων που συνοδεύουν τις μεταφράσεις των ποιημάτων τους.

Μεταφράζονται ποιήματα και ποιητικές ενότητες από το έργο των αγγλόφωνων ποιητών και ποιητριών (με την σειρά δημοσίευσης): Eleni Sikelianos, Eleni Stekopoulos, Anna Moschovakis, Tryfon Tolides, Adrianne Kalfopoulou, Stefanos Papadopoulos, Emily Kritchley, Vana Manasiadis, καθώς και της Δήμητρας Ιωάννου (που μεταφράζει η ίδια τα ποιήματά της από τα αγγλικά) και του Στάθη Γουργουρή, ο οποίος, ωστόσο, γράφει τα ποιήματά του –σε αντίθεση με τα υπόλοιπα κείμενά του– στα ελληνικά.

Το αφιέρωμα συμπληρώνεται από το αυτοβιογραφικό δοκίμιο, για την πολλαπλή εμπειρία της διασποράς, της γαλλοαλγερινής συγγραφέως και θεωρητικού Hélène Cixous· συνέντευξη με την βουλγάρα ποιήτρια Γιάννα Μπούκοβα για το καινούργιο βιβλίο της που γράφτηκε στα ελληνικά· και δύο κείμενα για τα βιβλία ποίησης της Φοίβης Γιαννίση και του Μάριου Χατζηπροκοπίου – βιβλία που σχετίζονται με απρόσμενους και δημιουργικούς όρους με τα ζητήματα της εθνικής ταυτότητας, μεταξύ άλλων. Τέλος, στην ενότητα «Ανάσα του αιώνα», ο Ορφέας Απέργης παρουσιάζει, με ένα δοκίμιο και με νέες μεταφράσεις, την ιδιαίτερη περίπτωση του αγγλόφωνου Έλληνα ποιητή Demetriοs Capetanakis (1912-1944).